Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сум

Тус сум нь Хан уул аймгийн Дэлгэрхангай уулын хошуунд харьяалагдан 1923 онд Өвөр-угтаал гэдэг газар байгуулагдсан 84 жилийн түүхтэй.

Улаанбаатар хотоос 275 км, аймгийн баруун хойд хэсэгт 114 км-т өөрийн аймгийн Адаацаг, Луус, Хулд, Дэлгэрхангай, Сайхан-овоо, Төв аймгийн Дэлгэрхаан, бүрэн, Баян-өнжүүл, Өвөрхангай аймгийн Сант, Баян-өндөр сумдтай хил залган оршдог.

735.1 мян. га нутаг дэвсгэртэй. Үүний 99.4% нь ХАА-н эдэлбэр газар буюу 730.6 мян.га нь бэлчээрийн талбай эзэлдэг. Далайн түвшнээс 1835 м-т өргөгдсөн тал хээр, говь хосолсон өргөн уудам нутагтай.

Агаарын температур өвөлдөө -36.8⁰ С, зундаа +34.9 хэм хүрдэг эрс тэс уур амьсгалтай.

2008 оны эцсээр нийт 1794 өрх, 6566 хүн амтай байна.

Сүүлийн 3 жилд цаг агаарын тааламжтай байдал, малчдын шаргуу хөдөлмөрийн дүнд мал сүргээ өсгөж 2008 оны жилийн эцсийн мал тооллогын дүнгээр 335401 толгой мал үүний дотор тэмээ 1215, адуу 12393, үхэр 8331, хонь 158470, ямаа 154992 тоолуулж малаа 4 төрөл дээр өсгөсөн ба улсын хэмжээнд малынхаа тоо болон хониныхоо тоогоор 1-р байранд ордог бөгөөд ямааны тоогоор 3-р байрыг эзэлсээр ирлээ. Сумын хэмжээнд малтай өрх 1422 байгаагаас үүнээс жилийн 4 улиралд байнгын мал малладаг 1322 өрх байна.

ЕБС-ийн 11 жилийн сургууль, Сум дундын эмнэлэг, хүүхдийн цэцэрлэг, соёлын төв, холбоо, ХААН банкны салбар, “Монгол шуудан банк”-ны салбар, Далай хөгжил хоршоо, Дэлгэрэх -Өнгөт хоршоо, Жирмийн сүлжээ хоршоо, Ахмадын сувилал, спорт заал зэрэг төсөвт боон аж ахуйн нэгж 30 гаруй байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна.

Сумын ЗДТГ нь 23 албан хаагч, ажилчидтай Төрийн захиргааны албан хаагчдын 90% нь дээд боловсролтой боловсон хүчнээр хангагдсан, 85% нь Төрийн захиргааны академийн сургалтад хамрагдан ажиллаж байна.

ЕБС-ийн 11 жилийн сургууль нь 52 багш, 40 гаруй ажилчинтай, 1250 сурагч суралцдаг. Тус сургууль 2003 онд “аймгийн тэргүүний сургууль”, 2005 онд “Хүүхдэд ивээлтэй сургууль”, 2006 онд “улсын тэргүүний сургууль” болжээ.

Хүүхдийн цэцэрлэг нь 18 багш, 8 ажилчинтай, 2-7 насны сумын хэмжээний нийт 646 хүүхдийн 200 хүүхдийг ердийн бүлгээр, 50 хүүхдийг ээлжийн бүлгээр, явуулын сургалтад 150 хүүхдийг хамруулж, сумын цэцэрлэгийн насны хүүхдийн 85.2% нь СӨБ-д хамрагддаг. Цэцэрлэг нь 2005 онд “Улсын тэргүүний цэцэрлэг” болсон.

Сум дундын эмнэлэг нь 9 их эмчтэй, нийт 40 ажилчинтай үйл ажиллагаа явуулж байна. 2007 онд хүн эмнэлэг нь “Тогтвортой амьжиргаа төсөл”-ийн хүрээнд оношилгоо эмчилгээний 9.0 сая төгрөгийн эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, 20.0 сая төгрөгийн эмнэлгийн зөөврийн рентген аппарат, лабораторийн жижиг оврын автоклав байршууллаа. Эмнэлгийн орчин нөхцөлийг сайжруулах төсөл хэрэгжиж гүний худаг гарган, Солонгос улсын ус цэвэршүүлэх байгууламж суурилуулан эмнэлгийн ажилчдад зориулсан боловсон зөөврийн бие засан газартай боллоо.

Соёлын төв нь мэргэжилтэй 4, туслах ажилчин 4 орон тоотойгоор ажиллаж байна. 2007 онд соёл урлагийн ангийн 950.0 мянган төгрөгийн санхүүжилтээр номын сангийн эд аж ахуйг шинэчлэн, хөгжмийн зэмсгийн хангалтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор хөрөнгө оруулалтаар морин хуур, шанз, ятга, лимбэ зэрэг 1010.0 мянган төгрөгийн үндэсний хөгжмийн зэмсэг, тайзны гэрэлтүүлэг зайны микрофон, гэрлийн фильтр бүгд 400.0 мянган төгрөгийн техник хэрэгслийг өөрийн давсан орлогоос авч соёл урлагийн ажиллагаандаа хэрэглэж байна.

Тус сум нь Арвайхээр-Мандалговийн чиглэлийн шилэн кабелийн шугам холбогдсон бөгөөд өөрийн хүч хөрөнгөөр малчин өрхийн харилцаа холбоог сайжруулахын тулд 24 м өндөртэй антеныг сумын орчинд суурилуулан сумын төвөөс 40-50 км радиуст холбоо барих боломж бүрдүүлсэн бөгөөд үүний үр дүнд малчин өрхийн мобикомын хэрэглэгч 582, Скайтелийн хэрэглэгч 60, жи-мобилийн хэрэглэгч 24 ба “Төрийн сан”, ХААН, “монгол шуудан” банкнууд онлайн сүлжээнд холбогдон виза картны үйлчилгээ нэвтэрч, малчид 5 сувгийн телевиз үзэж байна.

“Бүтээн байгуулалтын жил”-ийн ажлын хүрээнд 2007 онд 170.0 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар “спорт цогцолбор”-ын барилга ашиглалтад орж, Японы Засгийн газрын “Өвсний үндэс” хөтөлбөрийн хөрөнгөөр 105.0 сая төгрөгийн өртөгтэй цэцэрлэгийн барилга барьж байгаа бөгөөд соёлын төвийн барилгын гадна талын засвар ажил улсын төсвийн 15.0 сая төгрөгийн хөрөнгөөр засварлаж, Наранцацралт сангийн хандив 6.1 сая төгрөгөөр ЗДТГ-ын барилгын өргөтгөлийн гал командын машины граж, складын барилга , халаалтын зуухны өрөө зэрэг өргөтгөлийн ажлыг ажилчдын хүчээр хийж гүйцэтгэсэн байна.

Сумын уугуул иргэдийн дотроос Хөдөлмөрийн баатар 5, Төрийн соёрхолт 1, гавьяат цолмон 13, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн 4, эрдэмтэн докторууд 19, улсын аварга малчид болон улсын сайн малчид 20 шахам, цэргийн дээд цолтонгууд 30 гаруй, Монгол улсын “Алдарт уяач” 1, улсын цолтой бөх 3 төрөн гарсан явдал нь Эрдэнэдалай хан бид бүхний бахархал.

Read more »

Дундговь аймгийн Цагаандэлгэр сум

Цагаандэлгэр сум Монголын Дорнод талын их мужийн ухаа гүзээт талын дэд мужид оршино.

Хойд, зүүн хойт талаараа Төв аймгийн Баянцагаан, Баян, зүүн урд талаараа Говь-Сүмбэр, баруун урд талаараа Дундговь аймгийн Баянжаргалан, Говь-Угтаал, Дэрэн сумдтай хиллэн аймгийнхаа зүүн хойд талд байрладаг.

Сумын төв Хараат нь Улаанбаатар хотоос 200 км, Чойр хотоос 63 км аймгийн төвөөсөө 148 км зайтай оршдог.

Тус сум нь 340.4 мян.га дэвсгэр нутгийг эзэлнэ. Байгалийн баялагаас ихээхэн тархсан нь хужир, шүү байх ба Шар шороотын шороон будгийн орд, Цагаан эргийн пералитын орд, шохойн чулуун төрөл бүрийн барилгын материал нарийн шавар янз бүрийн болор, цахиур, боржин, нүүрс ,төмрийн хүдэр элбэгтэй.

Үнэг, хярс, тарвага, мануул, дорго зэрэг ан амьтадтай. Харин сүүлийн жилүүдэд хар сүүлт,ц агаан зээр орж ирэн нутагших төлөвтэй байгаа.

Тогоруу, галуу, ангир, элээ, болжмор, бор шувуу, ятуу, ногтруу, хэрээ, харцага зэрэг жигүүртэн шувууд нүүдлээр байнга оршин амьдардаг.

1994 онд өндөр хүчдэлийн шугамд холбогдсон.

Засаг захиргааны нэгж 4 багтай. Тус сум нь 9 жилийн дунд сургууль, Хүн эмнэлгийн салбар, Мал эмнэлэг, соёлын төв, ХААН банк, шуудан холбоо болон 5 ААН ажил үйлчилгээ эрхлэн явуулж байна.

Тус сум нь 2008 оны байдлаар 1261 хүн амтай, 64252 мян.толгой малтай. Үүнд:

Тэмээ 453

Адуу 2951

Үхэр 968

Хонь 28900

Ямаа 30980 тоологдсон.

10 гаруй “Мянгат малчин”-тай

2007 онд “Их бүтээн байгуулалт, ажлын байр нэмэгдүүлэх жил”-ийн хүрээнд Д.Буджав захиралтай “Хайрхан хонгор” ХХК нь Баянтал, Говь-Сүмбэр, Гурвансайхан, Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр гэсэн маршрутын дагуу авто засварын төвийг шинээр байгуулж 3.5 сая төгрөгийн төсөвт өртөгтэй 7.5 метр хэмжээтэй засварын барилга байгууламж байгуулан,мужааны цех авто сэлбэгийн дэлгүүр нээн ажиллуулж ард иргэдэд үйлчилж байгаа нь ард иргэдийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн үйлчилгээ болоод байна.

1995 оноо эхлэн үйл ажиллагаа явуулж байгаа Б.Пүрэвдорж захиралтай “Дулаан билэг” хоршоо нь эсгий, эсгий эдлэл үйлдвэрлэх үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжөө шинэчлэн 10 хүнийг ажлын байртай болгож үйлдвэрлэлийн хэмжээгээ нэмэгдүүлэн зэргэлдээ сумд боон Улаанбаатар хотод бүтээгдэхүүнээ борлуулан ажиллаж байна.

Тус суманд өрхийн үйлдвэрлэл явуулдаг иргэд нилээд бий болж ард иргэд өөрсдийн нөөц бололцоогоо ашиглан өрхийн орлогоо нэмэгдүүлэн үр дүнтэй ажиллаж ажлын байрын тоо нэмэгдэж байна.

Жи-мобайл 6-р сард, Мобиком-ийн сүлжээнд 9-р сард холбогдсоноор мэдээ мэдээллийг шуурхай хүртэх боломжтой болсон.

Бэлчээрийн менежмент, усны менежментийг сайжруулах үндэсний хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд 2007 онд нийт 5 худгийг засварлан бэлчээр хаших таримал ургамал тарих эхлэл тавигдсан. Мөн халуун усыг хэвийн ажиллагаатай болгож, шуудан холбооны барилгыг шинээр ашиглалтад орууллаа. 2008 онд ХААН банкны барилга, интернэт төвтэй болохоор зорилго тавин ажиллаж байна.

Read more »

Дундговь аймгийн Хулд сум

Дундговь аймгийн Хулд сум 1923 онд байгуулагдсан 607.0 мянган хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй. Сумын төв нь тус сумын нутаг Улаанжирэмд оршдог.

Нутгийн хойд тал нь говирхог хээрийн, урд тал нь талын цөлөрхөг бүсэд багтдаг. Олдох, Уул, Бүлээн, Шувуутай 4 багтай. Хүн амын дийлэнх хэсэг нь Хөдөө аж ахуй дээр суурилсан мал аж ахуй эрхлэн амьдардаг.

Сумын нийт мал сүрэг 146170 мянга Үүнд: Тэмээ 2846, адуу 6508, үхэр 1241, хонь 66570, ямаа 69005 мянга нийт сүргийн 92.6 хувийг хонин болон ямаан сүрэг эзэлдэг. Суманд 4 ХХК, 9 хоршоо үйл ажиллагаа явуулдаг.

Улаанбаатараас сум хүртэл 343 км, аймгийн төвөөс 83 км, холбооны 48 хэрэглэгчтэй АТС-тэй, 2007 оноос телевизийн дахин дамжуулах сансрын станц тавигдаж 4 сувгийн нэвтрүүлэг хүлээн авч үздэг болсон.

Чойр-Даланзадгадын радио релений шугам, УБ-Мандалговь-Даланзадгад-Чойрын төв замууд, холбооны ган шугам дайран өнгөрдөг дэд бүтцийн давуу талуудтай.

2000 онд Төвийн эрчим хүчний системд 2006 онд Мобикомын 2007 онд Жи-Мобайлын үүрэн телефон холбооны сүлжээнд холбогдсон. Үүрэн телефоны хэрэглэгч 800 гаруй хүн байна.

Тус сумын нутаг Хулд, Тээг, Хэцүү тээг, Хөөт Баян ширээ, Барчин , Баянхошуу, Сэрвэн, Зос Могойт, Хүрэн уул, Нураач Цагаан уушиг, Шарангад, Шувуутай, Цахир зээг, Хайчин Дуулгантын хэц, Даага, Далан зэрэг уул нуруудтай. Үл олдохын хөндий, Гурван төгрөг, Хүйс, Төгрөгийн зэрэг говиудтай, мөн дотор эрхтний эмчилгээнд хэрэглэдэг Тугалын Бүлээний рашаантай. Хөөт булаг, лусын булаг, Дал Толийн булаг зэрэг задгай урсгал устай. Байгалийн үзэсгэлэнт Гоожинхой Тээг, Цагаан суварга, Хэвтээ босоогийн агуй, Сэнжит хад зэрэг газар сумын нутаг болон зааг нутгууд дээр оршдог.

Аргаль, янгир, чоно, үнэг, хярс, мануул, хар сүүлт, цагаан зээр зэрэг ан амьтан, хур, сойр, ятуу, ногтруу, ангир,тогоруу, хулан жороо, талын бүргэд, тас, идлэг шонхор зэрэг жигүүртэн, алагдаахай, оготно, хүрэн, бозлог зэрэг мэрэгчид амьдардаг.

Алтан харгана, Заг, хайлаас, хээрийн бут, үхэр бут, зэрэг модлог ургамал, хөмүүл таана, ерхөг согоовор, монгол, хялгана, борог, цахилдаг, хазаар, улаан бор бударгана зэрэг ургамал, Юмдүүжин , зээргэнэ зээрийн ундаа, хонин болон морин шарилж, цулбуур цахилдаг, цулхир, царван, цагаан мөөг зэрэг эмчилгээнд хэрэглэдэг эмийн ургамал ургадаг.

Байгалийн цэвэр шороон будаг, шохойн чулуу, усан болон утаат болор, гартаам зэрэг ховор эрдэнийн чулуу, алт, Төмөрийн хүдэр, хүрэн болон чулуун нүүрс, шатдаг занар, жонш, уран зэрэг тогтоогдсон баялагуудтай.

Өөрийн аймгийн Эрдэнэдалай, Луус, Өлзийт, Дэлгэрхангай, Өмнөговь аймгийн Цогт овоо сумдтай хил залган оршдог.

Хүн ам ын нийгмийн зарим үзүүлэлт

Бүтэн өнчин 2, хагас өнчин 28, өрх толгойлсон 20 тахир дутуу 69, 8-аас дээш ам бүлтэй өрх 13, ажиллагчид 1108, ажилгүйчүүд 24 ажил эрхэлдэггүй 70 гаруй хүн байна.

Соёлын ахуйн зарим үзүүлэлт

Сумын ЕБСургуульд суралцагч 300 гаруй, сургууль завсардалтгүй, 360 хүүхдийн хичээл байр, 30 шахам хүүхэд амьдардаг дотуур байртай. 1979 онд Улсын тэргүүний сургууль болсон.

Цэцэрлэг 1990 онд улсын тэргүүний цэцэрлэг болсон.

Хүний эмнэлэг 15 ортой, их эмч , 3 бага эмч, 4 сувилагч, 3 асрагч, тогооч, нярав ажилладаг. 1987 онд улсын өндөр соёлжилттой хүний эмнэлэг болсон.

Соёлын төв эрхлэгч, номын санч, хөгжмийн багш гэсэн 3 орон тоотой ажилладаг.

Засаг даргын тамгын газар бүтэц орон тоогоор 20 шахам төрийн мэргэшсэн албан хаагч нар ажилладаг.

Read more »

Дундговь аймгийн Сайнцагаан сум

Дундговь аймгийн Сайнцагаан сум нь 1924 оны 5-р сарын 3-нд Дайчин Бэйсийн Тогосын Намсрай зангитай Баруун сумын нутагт 150 өрх, 500 орчим хүн ам, 15 мянган малтайгаар анх байгуулагдаж байсан түүхтэй.

1999 онд тус аймгийн төв Мандалговь сумтай нэгтгэж одоогийн Сайнцагаан сум бий болсон. 340.6 мянган км-кв нутагтай. Адаацаг, Дэлгэрцогт, Дэрэн, Гурвансайхан, Өлзийт, Луус сумтай залгаа оршдог.

13365 хүн амтай, нийт хүн амын 55.2, нь эмэгтэй, 33.2,% нь 16-аас доош насны залуучууд эзэлдэг. Засаг захиргааны үндсэн нэгж 9 багтай үүнээс 4 нь хөдөөгийн баг, 213886 толгой малтай. Нийт малын тоогоор аймагтаа 2-рт ордог сум юм.

Сумын хэмжээнд төсвийн 42 байгууллага, 145 аж ахуйн нэгжтэй, Сумын төвд нэгдсэн эмнэлэг, өрхийн эмнэлэг 3, Театр киноны хүрээлэн, музей, номын сантай ба 53 мянган номын фондтой, жилд дунджаар 11 мянга гаруй иргэдэд 40 шахам мянган ном, хэвлэл олгон үйлчилдэг.

Улаанбаатар хотоос 270 км зайд оршдог ба Сайнцагаан сумын бүтэцэд айм аймгийн төв Мандалговь хот харьяалагддаг учир нийгэм улс төр, соёл боловсрол, нийтийн ахуй, худалдаа үйлчилгээний томоохон төв, ХАА-н цогцолбор болон хөгжиж байгаа.

Хаалганы хад, Хөрхийн хад, Алтатын цохио, мөхийн хар хад гэхчилэн хад цохиотой. Хан суман, Тогоо, Бүрэн, Баян, Борогчин гэх зэрэг цэрдийн галвын сөнөсөн галт уултай. Хаалга, Зараа, Хөрхийн хад цохио, Хонгор бэрх, Мөх, Ганжуур, Үйзэнгийн хэц, Бор өндөр гэх мэт өндөрлөгүүдтэй. Суман тогоо, Тэвш, Ихэр, Мандалын говь хөндийтэй, Наран, Даргиат, Их булаг, Хүйтэн булаг, хар нуурын зэрэг булаг даацтай. Нүүрс, өнгөт, төмөрлөг, төмрийн хүдэр гэх мэт байгалийн баялагтай. Говь хээрийн ургамалтай Говь цагаалж, таана, хүмэл, зэрэг төрөл бүрийн ургамалтай. Аргаль, янгир, үнэг, хярс, тарвага, өмхий хүрэн, мануул зэрэг ан амьтантай.

Орон нутгийн хотын амьдралыг, 893 гаруй малчин өрхийн МАА-н үйлдвэрлэлтэй зөв хослон удирдаж зохион байгуулах нь нутгийн захиргааны үйл ажиллагаа, өвөрмөц байдлын нэг онцлог юм. Мандалговь хотын төвд талх, нарийн боов, архи ундааны “Мандалговь-хүнс”” Говийн тэнгэр” гэсэн 2 томоохон үйлдвэр ажилладаг. Сумын төвөөс 28 км зайд хүрэн нүүрсний Тэвшийн говийн уурхай ажиллаж сумын хэрэгцээг бүрэн хангаж улмаар хөрш зэргэлдээ аймаг суманд үйлчилдэг. Төвийн эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Аймгийн үйлдвэрлэл үйлчилгээний гол төв.

Сумын бахархал: Сайнцагаан сум нь сургуулийн өмнөх боловсрол олгох 6 цэцэрлэгийн 27 бүлэгт 921 хүүхэд, Ерөнхий боловсролын 5 сургуулийн 142 бүлэгт 4364 хүүхэд суралцаж боловсрол олгож байгаа нь ард түмний үр хүүхдийг сурган хүмүүжүүлэх, аймаг, орон нутгийнхаа ирээдүйгээ бэлтгэхэд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.

Багшлах бүрэлдэхүүнд монгол улсын гавьяат багш 2, ардын боловсролын тэргүүний ажилтан 38, хүн ажилладаг нь сурган хүмүүжүүлэх ухааны ур чадвартай шилдэг хүмүүс ажилладгийг илтгэж байна. Манай суманд дэд боловсролтой 874 иргэн байдаг.

Мана иргэд хөдөлмөрчдийн дундаас улсын сайн малчин Б.Сугар, Ш.Нармандах, гавьяат жүжигчин Ц.Өлзий-Орших, Б.Даринчулуун, С.Цээдорж, гавьяат багш А.Доржсүрэн, Н.Өлзий, З.Цэвээнравдан, гавьяат уурхайчин Н.Бадрах, гавьяат мал зүйч Л.Батсүх нарын зэрэг олон түмний бахархал болсон 100 гаруй алдартан гавьяатан төрж гарсан.

Read more »

Дундговь аймгийн Өндөршил сум

Өндөршил сум 1941 онд байгуулагсдан. 484.4 мянган га нутаг дэвсгэртэй. 466 өрхийн 1640 хүн амтай, 65003 толгой малтай.

Дундговь аймгаас 186 км, Улаанбаатар хотоос 420 км алслагдсан.

Дорноговь аймгийн Мандах, Сайхандулаан, Айраг, Даланжаргалан сум, өөрийн аймгийн Баянжаргалан, Гурвансайхан, өлзийт сумдтай хил залгаа оршдог.

Иргэдийн төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг даргын тамгын газар, 8 ортой Хүн эмнэлэг, 320 хүүхэдтэй 9 жилийн сургууль, 110 хүүхэдтэй хүүхэд хөгжүүлэх төв, соёлын төв, Мал эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлдэг Бөхттаван-эрдэнэ ХХК, эргэлтийн эмийн сан, Холбоо, шуудан алба, ХААН болон Монгол шуудан банкны салбар, “Шилийн зоо” ХЗХ, “Мөнхдулаахан” НХХ, “ДӨ-Би-2” эд хэрэглэгчдийн хоршоо, 14 дэлгүүр, Говийн дэвшил ХХК, 3 цайны газар төрийн болон төрийн бус бусад үйлчилгээг үзүүлж байна.

Монгол улсын аварга малчнаар 14, Алтан гадас одонгоор 6, Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар 1, салбаруудын тэргүүний ажилтнаар 6 хүн шагнагдан ажлын амжилтаа үнэлүүлсэн.

Өндөршил сум нь нийгэм,эдийн засгийг хөгжүүлэх бодлого боловсруулан ажилладаг.

Авто болон дугуй засвар, гутал засвар,оёдол, нарийн боов, модон эдлэл, блокны 2 цех ажиллаж 25 хүн ажлын байртай боллоо.

Сүүлийн 3 жилд сумны төвд шинээр гэр хороолол нэмэгдэж 14 амины орон сууц, 4 дэлгүүр, халуун ус, холбоо, банк, ШТС, Эмийн эргэлтийн сангийн арилга шинээр баригдан ашиглагдаж үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

-Албан байгууллагуудын үйл ажиллагаа жигдэрч ард түмэндээ чанартай үйлчилгээг үзүүлж, үүнийхээ үр дүнд аймагт ажлаараа эхний байруудыг эзэлж байна.

-Албан байгууллага бүр өөрийн гэсэн арга барилтай болж, туршлага хуримтлуулан ажилласнаар соёлын төв 2006 онд улсад 5, аймагт 1-р байр, хүн эмнэлэг, хүүхэд хөгжүүлэх төв, Дунд сургууль системийнхээ байгууллагад 5-р байранд тус тус шалгаран 2007 онд Хүүхэд хөгжүүлэх төвийн багш нарын бүтээлээр аймагт үзэсгэлэн гаргалаа.

Сумын ЗДТГ нь санал, өргөдөл, гомдол хүлээн авч хэрэгжүүлж байгаа үйл ажиллагаа нь ажлын арга туршлага болон аймгийн ЗДТГ-аас гаргадаг Мэдээлэл сэтгүүлээр сурталчилагдлаа.

Тус сум нь 2007 онд эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсоноор 78 хүн байнгын болон түр ажлын байраар хангагдсан.

Бэлчээрийн менежмент, бэлчээрийн усны менежментийг сайжруулах үндэсний хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд сүүлийн 3 жилд 10 усыг засварлаж, 6 усыг шинээр гарган 4 га газрын бэлчээрийг хашиж бэлчээрийн таримал ургамал тарих эхлэл тавигдаж байна.

Read more »

Дундговь аймгийн Өлзийт сум

Түшээт хан аймгийн говь түшээ гүний хошуу нь 1924 онд явагдсан засаг захиргааны зохион байгуулалтаар аймаг хошуудын нэрийг сольж Богдхан аймгийн Дэлгэрхангай уулын хошууны Өлзийт сумыг “Өвөр Дэрсэнэ ус”-нд Сүрэнхор занги хэмээх даргатайгаар байгуулснаас хойш Гүн үнэгэд, Тагт зэрэг газруудад төвлөрч одоогийн Рашаант хэмээх уул устай газрыг түшиглэж төвлөрөн хөгжиж байна. Говийнхны хэлдгээр “тэмээний нуруун дээр явсан” тус сумын түүх ингэж эхэлсэн бүлгээ.

1956 оноос эхлэн нутгийн ардууд “Ялалт” , “Хоёрдугаар таван жил”,”Дайчин нөхөрлөл, “Хөгжлийн зам”, “Шинэ өрнөлт”, “Гучин долоон жил” нэгдлүүдийг бий болгожээ. 1961 онд өлзийт, Буянт-овоо сум, тэдгээрийн 6 нэгдлийг нэгтгэж, өлзийт сум, “Хоёрдугаар таван жил” нэгдэл хэмээн нэрлэсэн түүхтэй.

Өлзийт сум нь хойд талаараа өөрийн аймгийн Хулд, Луус, Сайнцагаан, зүүн талаараа Гурвансайхан, Өндөршил, Дорноговь аймгийн Мандах сумд, урд талаараа Өмнөговь аймгийн Манлай, Цогт цэций, Цогт-овоо сумдтай хиллэн оршдог. Сумын төв Рашаант нь Улаанбаатар хотоос 365 км, аймгийнхаа төвөөс 100 км-т байрладаг. Сум нь зүүнээсээ баруун хил хүртлээ 220 км, хойноосоо урд хил хүртлээ 160 км сунаж тогтсон 1542.1 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Энэ нь Дундговь аймгийн нийт нутгийн 1-5-тэй тэнцэх өргөн уудам нутаг юм. Сум засаг захиргааны нэгж болох 8 багтай байснаа 2004 онд 6 баг болгон зохион байгуулж 1.2-р багууд Хэсрээд, 3-р баг Тагтад, 4.5.6-р багууд Дэртэд буюу сумын төвд төвлөрч байна.

Сумын өрх хүн ам, мал сүрэг

1973 оны 3-р сард өлзийт сум 2 түмэн тэмээтэй болж монгол улсын түүхэнд анх удаа “Тэмээчдийн баяр”-ыг хийж, энэ үеэр МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ын гишүүн, Намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга Н.Жагварал, ХААЯ-ны сайд М.Даш нар ирж оролцож байлаа.

1999-2000 онд тохиосон ган зудны уршгаар тус сумын нийт мал сүргийн тоо толгой огцом буурсан билээ. Нөгөөтэйгүүр тэмээн сүргийн тоо толгой буурсаар байгаа аньс сэтгэл эмзэглүүлсэн нэг асуудал юм. Тэмээг өсгөх зорилгоор орон нутгаас бодлого боловсруулж, үйл ажиллагааг чиглүүлж эхлээд байна.

Суман дах үйл ажиллагаа явуулж буй байгууллагууд: Сумын ИТХ-ын шинэ Үндсэн хуулийн дагуу эмхлэн зохион байгуулагдаж, өдгөө 20 төлөөлөгч, орон тооны бус 7 тэргүүлэгч, ИТХТ-ийн дарга 1, ИТХ-ийн нарийн бичгийн дарга 1 гэсэн бүрэлдэхүүнтэйгээр ажилладаг. Засаг даргын Тамгын газар 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгаагийн дотор удирдах ажилтан 3, гүйцэтгэх 5, үйлчлэх 4 ажилтантайгаар тус тус үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн нийгмийн даатгалын, татварын болон төсөл хөтөлбөрийн салбарууд ажиллаж байна.

Алслагдсан багуудын төвд богино долигоны радио холбоо, соёлын тохижуулсан төвүүд, худалдааны цэг, өвс тэжээлийн агуулах, фондтойгоос гадна Буянтад хүний бага эмчийн салбар, шатахуун түгээх станц тогтмол ажиллаж байна.

Хүүхдийн цэцэрлэг нь анх 1963 онд 2 орон тоотойгоор үүсгэн байгуулагдсан бол 1970 онд 5 ажилтантай, 25 хүүхэдтэй, 1974 онд 7 орон тоотой, 50 хүүхэдтэй гэх зэргээр өргөжсөн айна.

Одоогийн үйл ажиллагаа явуулж буй барилгыг 1990 онд ашиглалтад оруулжээ. өнөөдрийн байдлаар 90 хүүхдийн хүчин чадалтай, 12 ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. 2006 онд 108 хүүхдийг цэцэрлэгт хамруулсан бөгөөд багийн төвүүдэд “гэр цэцэрлэг”-ийг ажиллуулснаар сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн цэцэрлэгт хамрагдалт өс өсөж байна.

Тус сум 1939 онд Далайн хийдийн суурин дээр байхдаа өнөөгийн соёлын төвийн эх үүсвэрийн анх тавьжээ. 1945 онд улаан гэрийг “Улаан булан” болгон өргөжүүлж орон тооны эрхлэгч томилон ажиллуулсан байна. Өнөөгийн соёлын төвийн барилга 1974 онд ашиглалтад орсон, 1977 онд клубийн дэргэд “Соронзон” ардын театрыг байгуулжээ. өнөөдөр соёлын төв 5 орон тоотойгоор иргэдэд үйлчилж байна.

Өлзийт сумын хүн эмнэлэг анх 1937 оны 5 сард байгуулагдсан түүхтэй. 1966 онд их эмчийн салбар болж одоо тус¥с сумын эмнэлэг 12 ортойгоор, Буянтад 2 ортой бага эмчийн салбар тус тус ажиллаж, бүгд 19 ажилтантай байна. 6 багийн 4 баг нь бие даасан багийн ага э бага эмчтэй. 1.2 баг дундын эмчтэй бөгөөд бусад багууд сумын төвийн хүн эмнэлэгт харьяалагддаг болно.

Сумын мал эмнэлэг нь 1937 онд анх Гүн үнэгтэйд 5 ханат гэрийг барьж, санитар Балдандорж гэдэг хүн ажиллаж байв. 1959 онд их эмчийн салбар болсон. Тус мал эмнэлэг 1999 онд хувьчлагдаж өдгөө “ Алтгана-өлзийт”, “Ембүүт булаг” гэсэн 2 мал эмнэлэг үйл ажиллагаа явуулж байна. Энд дурдахад тус суманд ХААН болон монгол шуудан банкны салбаруудын үйлчилгээ тогтмолжиж, Хас банкны явуулын үйлчилгээг нэвтрүүлээд байна. Үүний зэрэгцээ МЦХ, шуудангийн үйлчилгээ “Эв мандал”, “Бийваа”, “Өнт-өлзийт” зэрэг хувийн хэвшлийн олон ААН, ХХК-ууд, ТББ-ууд, ХЗХ, малчдын сайн дурын бүлэг нөхөрлөлүүд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан хүмүүс: 1924-1927 онд сумын даргаар ажиллаж байсан Сүрэнхор зангиас хойш сум нэгдлийн дарга, Засаг дарга, ИТХТ-ийн дарга зэрэгт 40 орчим хүн ажиллаж байсан бололтой. Тэднээс дурдвал: сумын нэгдлийн даргаар У.Эрэндоо, Мөнхөө, Х.Пунцагдаш, П.Батаа, Цүлтэм, Жигмэдцэрэн, Жигжиджав, Далх, Мажаажамба, Паламдорж, Лувсанбалдан, Н.Намшир, С.Халзанхүү, Н.Сампилноров, Д.Сумьяасүрэн нар, ИТХТ-ийн даргаар Б.Нарантуяа, Н.Цэвэгмэд, Д.Баярсайхан нарын хүмүүс ажиллаж байжээ.

1963 онд ус цаг уурын харуул анх ажилд орсон. Р.Авирмэд, Долгорсүрэн, Ч.Балжмаа, Батбуян нар ажиллаж байсан.

Нутгаас төрөн гарсан алдартнууд: Дэл хөнжлийн уул, Дэн шургуулын говь, Хайрхан товрууд, Хажуу гурван хэс нутагтай Өлзийт сумаас ажил үйлс, авьяас чадлаараа тодрогсод олон. Монгол улсын 18 дахь Ерөнхий сайд, УИХ-ын гишүүн, Барилга хот байгуулалтын сайд, Дундговь аймгийн нутгийн зөвлөлийн дарга Ж.Наранцацралт, Монгол улсын баатар Түвдэнгийн Бор, Хөдөлмөрийн баатар тэмээчин Д.Цэнд, оёдолчин Д.Дашням, Төрийн шагналт зохиолч Д.Нямаа, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Сумьяа, монгол улсын гавьяат хуульч Д.Зундуй, Монгол улсын аварга малчин Б.Адилбиш, Т.Чимэд, Ц.Гүндсамба, С.Дашдорж, Монгол улсын гавьяат малчин Х.Отгон, Х.Баянжаргал, Монгол улсын гавьяат жүжигчин Л.Буянхишиг, Г.Дамбийжанцан, А.Нэргүй, Сандаг, А.Пэлжээ, Н.Дагийранз, Б.Сарантуяа, Ж.Дүнжмаа, Ц.Чулуунцэцэг, Монгол улсын гавьяат багш Ц.Чойжамц нарын алдартан гавьяатнууд олноор төрөн гарсан билээ. Мөн таван жилийн гавшгайчид 274 бий бөгөөд нийтдээ монгол улсын төрийн дээд шагнал, одон медалиар шагнагдсан хүн 350 гаруй байна.

Ургамал, ан амьтан: Намхан гүвээ толгод, хээр тал хосолсон нутгийн хойд талаар бут, харгана, таана, хялгана, хязаар өвс голлон ургадаг элсэрхэг хөрстэй хоолой хөндий, тойром, цав сархиаг, хадан уул элбэгтэй өмнөд талаар хайлаас мод, заг, улаан бор бударгана, багалуур, сондуул, шар мод, хотир, загсгал, шаваг мэт ургамал хүнсний болон эмийн анартай гоёо, цулхир, зээрийн ундаа, чихэр өвс, хармаг, тэмээн хөх, хүмүүс зэрэг олон төрлийн ургамал ургана. Говийн энэ шаргал хөрсөнд идээшсэн аргаль, янгир, угалз хар сүүлт, зээр, үнэг, хярс, чоно ан амьтад нутаглана. Мөн тас, бүргэд, харцыг, ногтруу, ууль, шар шувуу зэрэг хээр талын жигүүртэн шувууд нэн олон. Мөн чулуужсан мод, эртний амьтны яс зэрэг олдворууд элбэгтэй нутаг.

Байгалийн баялаг, үзэсгэлэнт газрууд: өлзийт сумын нутаг нь Цагаан суварга, Өөш манхны элс, хэвтээ босоо, Алаг зандангийн агуйнууд, Өсөх Номгоны говь, Дэлийн хөнжлийн уул, Морин толгойн цав, Монтойн хайлааст ам зэрэг байгалийн үзэсгэлэн газрууд олонтой билээ. Үзэсгэлэнт Цагаан суврагыг түшиглэн жуулчны бааз үйл ажиллагаа явуулж байна.

Мөн байгалийн баялаг ихтэй. Тухайлбал. Буянтаас эхлээд Төхмийн хоолой, Мөнхрөх, Аяга шанагын хоолой, Цагаан суварга хүртэлх талбайд уран, зэс, нүүрсний, Төхөм хавьд нефтийн, Дэл хөгжлийн хэцэд алт, Хөтөл уснаас Цант, Цагаан ус хүртэлх газарт хайлуур жоншны, Замын сүүжийн ард шохойн чулууны орд, улаан, ногоон шар, хүрэн гэх мэт зос хаа сайгүй тааралдана. Энэхүү баялгийг ашиглан үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэхэд бүрэн боломжтой юм.

Read more »

Дундговь аймгийн Луус сум

Дундговь аймгийн Луус сум 1924 онд байгуулагдсан, нийт хүн ам 2084, 544 өрхөөс хөдөө 382, сумын төвд 155 өрх амьдарч байна.

Сум 2008 оны эцсийн байдлаар 121799 толгой мал тоологдсоны дотор: Тэмээ 268, адуу 6814, үхэр 2261, хонь 56882, Ямаа 55574 байна. Сумын хэмжээнд малын хашаа 238, энгийн уурхайн худаг 143, инженерийн хийцтэй 27 худаас сумын төвийн ундны усанд гүн өрмийн 2 худаг ажиллаж байна.

Тус сум нүүрс, шатдаг хий, занар, төмрийн хүдэр, алт төрөл бүрийн шохойн будаг зэрэг байгалийн нөөцтэй, хайгуулын лиценз эзэмшигч ААН 3, ашиглалт явуулж буй нэгж ондоогоор айхгүй. Засаг захиргааны анхан шатны нэгж 2 багтай. Наран баг сумын төвд, Суварга баг хөдөөд байршилтай.

Багийн засаг дарга нар албаны мотоциклтой, үүрэн телефон болон нэг багт багийн холбоо суурилагдсан. Сум аймгийн төвөөс 55 км, Улаанбаатар хотоос 320 км-т оршдог, өндөр хүчдэлд холбогдсон.

Суманд үүрэн телефоны Мобиком, Жиг-Мугалиг 2 сүлжээ орсон нийт 350 гаруй гар утас ашиглагдаж байна. Малчин өрхийн 95.6 хувь буюу 320 гаруй өрх нарны зайн эх үүсгүүрээр хангагдсан. Сумын хэмжээнд автомашин 120, мотоцикл 200, өөрөө явагч механизм 8 ашиглагдаж байна.

Сумын ЗДТГ нийт 7 ажилтан үйлчилгээний 4 бүгд 11 орон тоотойгоор үйл ажиллагаа явуулж байна. Тамгын газрын ажилтан нар 100 хувь компьютертай, дотоод сүлжээнд холбогдсон. Төрийн сан Онлайн нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Тамгын газар өөртөө туслах аж ахуйн 44 малтай 2003 оны УАЗ-469 машинтай, 4 ортой Өргөө зочид буудал, 20 хүнд зэрэг үйлчлэх хүчин чадалтай цайны газартай, Мэдээлэл сурталчилгааны төв, Чийрэгжүүлэлтийн танхимтай, 1 ээлжид 5 хүнд үйлчлэх хүчин чадалтай халуун устай, орон нутагтаа телевизийн нэвтрүүлэг явуулах сувгийн антен, видео камер, приставкатай, сард 2 удаа телевизийн мэдээлэл хүргэж байна.

Сумын төв ойн зурваст 1220 ш мод ургаж байгаа гудамжиндаа 13 ш гэрэлтүүлэгтэй 3 га газар ногооны нэгдсэн талбайтай цахилгаан дамжуулах шугам татсан.

Холбооны салбар 2 орон тоотой тоон системд шилжсэн сумын төв 108 телевиз, 35 телефон ашиглагдаж Шуудангийн салбар үйл ажиллагаагаа явуулж аймгаас суманд 7 хоногт 1 удаа, Улаанбаатар хотоос 2 удаа шуудан явж хөдөлмөрчдөд үйлчилдэг.

9 жилийн сургууль 243 сурагчидтай мэргэжлийн 16 багш, үйлчилгээний 15 хүн ажиллаж дотуур байранд 50 хүүхэд амьдарч тэдний ая тухтай суух нөхцөл бүрдсэн. Үйлдвэр сургалтын танхим, Компьютерийн танхим, Номын сан, Багш хөгжлийн төв, Хүүхэд хөгжлийн төвтэй, спорт заал, Олимп сурталчилгааны танхимтай өөрийн нөөц бололцоог ашиглаж интернетэд холбосон. Дотуур байрны гал тогоог цахилгаан хэрэгсэлээр хангасан цахилгаан хөгжим аппаратуртай, хичээлийн төв байр, дотуур байрыг бага оврын 2 зуухаар халаадаг өөртөө туслах аж ахуйтай мал гахай үржүүлдэг.

80 хүүхдийн цэцэрлэгт 75 хүүхэд хүмүүжиж 2007 онд шинэ барилгад орсон анги бүлэг бүр хичээлийн, унтлагын тусгай танхимтай цэцэрлэгт соёлын танхим байгуулсан, гал тогоог иж бүрэн цахилгаан хэрэглэлээр хангаж, компьютер, Ямаха хөгжим, телевиз зэрэг тоног төхөөрөмжөөр хангагдсан “Аймгийн тэргүүний хамт олон”

Цэцэрлэгт 6 багш, 5 үйлчилгээний нийт 13 хүн ажиллаж байна.

Сумын Хүн энэлэг 10 ортой их эмч 1, бага эмч 3, сувилагч 4, лаборант 1, үйлчилгээний 8 нийт 17 хүн ажиллаж байна. 2004 оноос ашиглагдаж эхэлсэн дуудлагын УАЗ-469 машинтай 2 багийн бага эмч албаны мотоцикл вакцины 1 нийт 3 мотоцикл ашиглагдаж байна. Төрөхийн өмнөх байр 3 ортой, лаборатори, Хүүхдийн үзлэг сурталчилгааны, өвчтөний алжаал тайлах өрөөтэй, Чийрэгжүүлэлтийн танхимтай. Компьютертай ариутгал болон хүчилтөрөгчийн аппарат ашиглагдаж байна.

Соёлын төв 4 орон тоотой одоогоор мэргэжлийн хүнгүй учир Бүжгийн багш ажиллуулаагүй, 200 хүний суудалтай хурлын болон концертын заал, бүжгийн заал, номын сан, уншлагын танхим, номын фонд 20 гаруй мянган номтой, хөгжим бүжгийн танхим зэрэг өрөө бүхий 2 давхар барилгатай. Үндэсний хөгжим 12 ш, цахилгаан хөгжим 1 ш, том жижиг 2 аппарат ур, телевиз, приставка, CD тоглуулагч, Ямаха мотор, суурин кино аппарат 2, компьютер 2, принтер 1 ш зэрэг техник хэрэгслээр бүрэн хангагдсан, цахилгаан уурын халаагуур ашиглаж үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Суманд ХААН банк, Шуудан банкны 2 салбар ажилладаг ХААН банк өөрийн барилгатай, шуудан банк түрээсийн байранд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Эмийн сан 5.3 сая төгрөгийн эргэлтийн хөрөнгөтэй, тусгай байртай, аж ахуйн дотоод тооцоонд ажиллан эмээр хангаж Төрийн мэдлийн 4 айлын 7 сууцтай.

Хүнсний барааны 6 дэлгүүртэй, хоолны газар 3 ажил үйлчилгээ явуулж ШТС-ын 2 цэг ажиллаж байна. Суманд эсгий, гутал гутал засвар, Гэр ахуйн модон эдлэл, Бургасан хана, Оёдол, Үсчин, Зурагчин зэрэг үйлдвэрлэл үйлчилгээний хувийн хэвшлийн цех салбарууд ажиллаж жилдээ 20 гаруй нэр төрлийн 14-16 сая төгрөгийн үйлдвэрлэл борлуулалтын ажил гүйцэтгэж байна.

Сум 2004 онд “Аймгийн Түшиц загвар сум “ болж батламжаа гардаж авсан.

Сүүлийн 6 жилд аймагтаа 1 байрт 2 удаа, 2-р байрт 2 удаа, 3-р байрт 2 удаа тус тус шалгарсан 2006 онд Засаг даргын тамгын газар “Тэргүүний хамт олон” өргөмжлөл цом хүртсэн байна.

Read more »